امتیاز: 
تعداد مشاهده: 9212 بار
رژیم غذایی برای پیشگیری از سنگهای کلیوی
آقای دکتر صفری نژاد، ارولوژیست؛

رژیم غذایی برای پیشگیری از سنگهای کلیوی

 

برای تشکیل سنگ یک عده فاکتورهای مساعد کننده و یک عده فاکتورهای مهار کننده وجود دارند. عوامل مساعد کننده سبب تشکیل سنگ می شوند، در صورتیکه عوامل مهار کننده از تشکیل سنگ جلوگیری می کنند.

سنگ کلیه یک بیماری نسبتا شایع می باشد و تعداد قابل ملاحظه ای از مردم به آن گرفتار هستند. اغلب بیماران مبتلا به سنگ کلیه در مورد رژیم غذائی پرسش می کنند و یک عده باورهائی هم دارند که بیشتر از طریق مردم به آنها دست پیدا کرده اند. در این نوشتار سعی می شود که یک راهنمای جامع در مورد رژیم غذائی بیماران مبتلا به سنگ کلیه فراهم شود. در قسمت اول این مبحث از کلیات رژیم غذائی و نقش مایعات در جلوگیری از تشکیل سنگ صحبت خواهد شد.
رژیم غذائی چگونه تشکیل سنگ کلیه را تحت تاثیر قرار می دهد؟
برای تشکیل سنگ یک عده فاکتورهای مساعد کننده و یک عده فاکتورهای مهار کننده وجود دارند. عوامل مساعد کننده سبب تشکیل سنگ می شوند، در صورتیکه عوامل مهار کننده از تشکیل سنگ جلوگیری می کنند. مواد غذائی روزانه ما می تواند هم مساعد کننده و هم مهار کننده تشکیل سنگ باشند. سایر عوامل موثر بر تشکیل سنگ کلیه عبارتند از: توارث، محیط، وزن و مصرف مایعات. بدن غذا را برای تولید انرژی و ترمیم بافتها استفاده می کند. بعد از اینکه بدن از مواد غذائی استفاده کرد، فراورده های زائد مواد غذائی وارد خون شده و از طریق کلیه ها دفع می شوند. بعضی از مواد غذائی منجر به ایجاد مواد زائدی می شوند که سبب تشکیل کریستال در کلیه می گردند. در بعضی از افراد این کریستالها رشد کرده و تبدیل به سنگ می شوند. بیماری که دارای سنگ کلیه است، جلوگیری از تشکیل سنگ بعدی در اولویت اول قرار دارد. علاوه از تغییر مناسب در رژیم غذائی، ممکن است نیاز به تجویز دارو نیز باشد. اولین قدم برای جلوگیری از تشکیل سنگ این است که بدانیم بدن انسان چه نوع سنگهائی را تولید می کند.
انواع سنگهای کلیه کدامها هستند؟
انواع سنگهای کلیه بسیار زیاد می باشند، در اینجا فقط شایعترین نوع آنها توضیح داده می شوند.
اگزالات کلسیم: شایعترین نوع سنگ کلیه همین اگزالات کلسیم می باشد. این سنگ تمایل دارد که در ادرار اسیدی تشکیل شود، یعنی ادراری که pH آن کم است. در این افراد کلسیم و اگزالات رژیم غذائی مهم هستند ولی عوامل دیگری نیز در تشکیل سنگ کلیه دخیل می باشند. باید متذکر شد که در تشکیل سنگ اگزالات کلسیمی، اهمیت میزان اگزالات ادرار 30 برابر کلسیم ادرار است. اگزالات تماما از طریق رژیم غذائی وارد بدن نمی شود، بلکه خود بدن نیز آنرا تولید می کند. بسیاری از سبزیجات، میوه جات و آجیل دارای اگزالات هستند.
فسفات کلسیم: سنگهای فسفات کلسیمی کمتر شایع هستند، این نوع سنگها بیشتر در ادرار قلیائی تشکیل می شوند، یعنی وقتی که pH ادرار زیاد می شود.
اسید اوریک: سنگهای اسید اوریکی بیشتر موقعی تشکیل می شوند که ادرار بطور مداوم اسیدی باشد. ادرار موقعی بطور مداوم اسیدی می شود که رژیم غذائی بطور مداوم سرشار از پروتئین حیوانی و مواد پورینی باشد، مثل گوشت، ماهی و حلزون صدف دار.
استروویت: سنگهای استروویتی (Struvite) در کلیه هائی که دچار عفونت هستند تشکیل می شوند، لازمه جلوگیری از تشکیل این سنگها، عاری از عفونت شدن کلیه ها است. بنظر نمی رسد که رژیم غذائی بتواند تشکیل این نوع سنگ را تحت تاثیر قرار دهد.
سیستین: یکی از بدترین نوع سنگهای کلیه است، علت آن یک نقص ژنتیکی است که سبب می شود مقادیر زیادی سیستین از راه کلیه دفع شود. سیستین زیادی در کلیه به راحتی سبب تشکیل کریستال سیستین می شود.
اهمیت دانستن نوع سنگ
اگر پزشک از مواد شیمیائی تشکیل دهنده سنگ اطلاع داشته باشد، می تواند تشخیص دهد که چرا بیمار مستعد سنگ سازی است. نوع سنگی که بدن تشکیل می دهد، رژیم غذائی مورد نیاز فرد را مشخص می کند. مثلا محدودیت اگزالات در بیماری که دارای سنگ اگزالات کلسیمی است، از میزان سنگ سازی می کاهد، ولی در بیماری که سنگ اسید اوریکی دارد، تاثیری ندارد. بعضی دستورات رژیم غذائی ممکن است، برای چندین نوع سنگ مناسب باشند. مثلا نوشیدن آب زیاد از تشکیل تمام انواع سنگ کلیه می کاهد.
نوع سنگ را چگونه می توان مشخص ساخت؟
اگر بیمار بتواند سنگ را موقع دفع آن گیر بیاورد، پزشک می تواند آنرا برای تجزیه به آزمایشگاه ارسال کند. در بسیاری از موارد سنگ توسط جراح خارج و به آزمایشگاه ارسال می شود. همچنین اندازه گیری میزان کلسیم، منیزیوم، اگزالات و سدیم خون و ادرار، در تشخیص علت سنگ سازی کمک کننده است و می تواند راهنمای درمان نیز باشد.
یک فرد مبتلا به سنگ کلیه چقدر باید آب بنوشد تا از تشکیل سنگ جلوگیری بعمل آید؟
میزان مایعاتی که مورد نیاز بیمار است، بستگی به شرایط آب و هوائی محل زندگی و میزان فعالیت وی دارد. این موضوع آنقدر اهمیت دارد که بیشتر توضیح می دهم. اگر پزشک به شما توصیه می کند که میزان ادرار در روز مثلا حداقل 3 لیتر باشد، اینکه شما در روز 12 لیوان آب مصرف کنید و معتقد باشید که حداقل 3 لیتر ادرار خواهید داشت، اصلا درست نیست. اولا باید هر از چندگاهی ادرار 24 ساعت خود را جمع آوری نمائید تا میزان دقیق آن را متوجه شوید، ثانیا یک کارمندی ک پشت میز نشسته و زیر کولر کار می کند، ممکن است در روز 4 لیتر آب بنوشد و 3 لیتر ادرار داشته باشد ولی یک کارگر ساختمان در زیر آفتاب ممکن است برای داشتن 3 لیتر ادرار در روز لازم باشد 8-6 لیتر آب مصرف کند، همینطور افرادیکه در محیط گرم کار می کنند مثل نانوائی و کوره آهنگری نیاز به مصرف آب آنها بیشتر است. بیماری که سنگ کلیه دارد، باید آنقدر آب و سایر مایعات در روز مصرف نماید که حجم ادرار وی حداقل دو لیتر در روز باشد. وقتی حجم ادرار زیاد باشد، مواد محلول و نامحلول در ادرار رقیق شده و اگر کریستالی نیز از قبل تشکیل شده باشد، با جریان ادرار دفع می شود. بهترین اقدام برای جلوگیری از تشکیل سنگ، همین مصرف مقادیر زیاد مایعات است. بیمارانیکه سنگ سیستینی دارند، به مقادیر خیلی زیاد آب نیاز دارند و باید حجم ادرار روزانه آنها حداقل 3 لیتر باشد.
چه نوع مایعاتی از تشکیل سنگ پیشگیری می کنند؟
آب هم ارزان است و هم بدون کالری است و بهترین نوع مایعات می باشد. یکی از موادیکه اثر مهار کنندگی قوی در تشکیل سنگ دارد، سیترات است. بررسیها نشان داده اند که آبلیمو و آب پرتقال چون دارای سیترات هستند، از تشکیل سنگ جلوگیری می کنند. سیترات از تجمع کریستالها برای تشکیل سنگ جلوگیری می کند. باید متذکر شد که آب مرکبات برای جلوگیری از تشکیل سنگ اگزالات کلسیمی و اسید اوریک مفید و در افرادیکه دارای سنگ فسفات کلسیم هستند مضر است. قهوه و چائی نیز از خطر تشکیل سنگ می کاهند، ولی باید در نظر داشت که آنها حاوی اگزالات هستند بنابراین نباید زیاد مصرف شوند.
از چه نوع مایعاتی باید اجتناب کرد؟
افرادیکه دارای سنگ اگزالات کلسیمی هستند باید از نوشیدن آب گریپ فوروت و کوکاکولا (نوشابه قهوه ای) اجتناب کنند. اخیرا مصرف قره قاط برای جلوگیری از عفونتهای ادراری مرسوم شده است و بصورت کپسول در داروخانه ها موجود است، ولی آن حاوی مقادیر زیاد اگزالات می باشد و ممکن است تشکیل سنگ اگزالات کلسیمی را تشدید کند.

تاثیر نمک بر تشکیل سنگ کلیوی چگونه است؟
نمک متشکل از 2 یون سدیم و کلر است. وقتی سدیم وارد ادرار می شود، سبب می شود کلسیم نیز وارد ادرار شده و مقادیر زیادی کلسیم از طریق ادرار دفع شود. کلسیم زیادی در ادرار با اگزالات و فسفات ترکیب شده و سبب تشکیل سنگ می گردد. در بیمارانیکه دارای سنگ کلیه هستند، محدودیت مصرف نمک، بهتر از محدودیت مصرف کلسیم می باشد. میزان مجاز سدیم مصرفی در روز 2400 میلی گرم یا 4/2 گرم می باشد. با افزایش میزان مصرف سدیم، خطر تشکیل سنگ کلیه افزایش می یابد. محدود ساختن مصرف سدیم روزانه به 4/2 گرم در افرادیکه سنگهای اگزالات کلسیم یا فسفات کلسیم تشکیل می دهند، از اقدامات پیشگیری کننده بسیار مهم است. برای افرادیکه برای جلوگیری از تشکیل سنگ توسط پزشک داروهای مدّر تجویز شده است، باز باید سدیم کمتری مصرف کنند.
چگونه می توان مصرف سدیم (نمک) را محدود نمود؟
بهترین کار این است که میزان نمک مواد غذائی را که مصرف می کنیم بدانیم. بر چسب مواد غذائی میزان نمک و سایر مواد را مشخص می کند. یک روش این است که میزان مصرف نمک روزانه را یاداشت کنیم. بدین ترتیب در آخر روز متوجه می شویم که چقدر نمک مصرف کرده ایم. حتی در مواردیکه شما خارج از منزل غذا می خورید، می توانید میزان نمک غذای سفارش داده شده را بپرسید و باید پاسخ صحیح به شما داده شود.
بعضی مواد غذائی آنقدر دارای نمک زیادی هستند که یک وعده از آنها مقادیر زیادی نمک وارد بدن می کند. مواد غذائی زیر دارای مقادیر زیادی نمک هستند:
• سوسیس
• سوپ و سبزیجات کنسرو شده
• غذاهای منجمد و فراوری شده
• وعده غذای گوشتی
• فست فودها
افرادیکه می خواهند نمک مصرفی خود را محدود کنند، باید بر چسب مواد غذائی را از نظر سدیم مخفی شده در آنها نیز کنترل کنند. مواد زیر دارای سدیم هستند:
• منوسدیم گلوتامات
• بیکربنات سدیم (جوش شیرین)
• پودر خمیر مایه که حاوی جوش شیرین است
• دی سدیم فسفات
• سدیم آلژینات
• نیترات یا نیتریت سدیم
مواد فوق جزو اجزاء بسیاری از مواد غذائی است (مخصوصا جوش شیرین که در بعضی از انواع نان زیاد می باشد)، و سدیم زیادی علاوه از سدیم نمک وارد بدن می کنند. اهمیت نمک در جلوگیری از تشکیل سنگ از تمامی مواد غذائی دیگر بیشتر است.
نقش پروتئین حیوانی در تشکیل سنگ کلیه
تمامی انواع گوشت و سایر پروتئینهای حیوانی مثل تخم مرغ و ماهی، حاوی پورین هستند که در داخل ادرار به اسید اوریک می شکنند. گوشت احشائی مثل جگر سیاه، سرشار از پورین هستند. افرادیکه دارای سنگ اسید اوریکی می باشند، باید میزان مصرف گوشت روزانه در آنها بیش از 150 گرم نباشد. پروتئینهای حیوانی غیر لبنی ممکن است خطر سنگهای کلسیمی را زیاد کنند، چون آنها میزان ترشح کلسیم از ادرار را زیاد و میزان ترشح سیترات را کم می کنند. سیترات از تشکیل سنگ ادراری جلوگیری می کند ولی اسید پروتئین حیوانی میزان سیترات ادرار را کم می کند.
کلسیم چگونه تشکیل سنگ توسط کلیه را تحت تاثیر قرار می دهد؟
کلسیم مواد غذائی خطر تشکیل سنگهای اگزالات کلسیمی را زیاد نمی کند. همانطور که در بخش اول این مبحث ذکر شد، اگزالات در تشکیل شایعترین نوع سنگ کلیه اهمیت خیلی زیادی دارد. ما روزانه مقادیر زیادی اگزالات مصرف می کنیم. اگزالاتی که در داخل دستگاه گوارش است اگر نتواند جذب شود، دیگر وارد ادرار نخواهد شد و سنگی تشکیل نخواهد گردید. اگر اگزالات در داخل روده آزاد باشد، جذب خون شده و از آنجا به طرف کلیه ها حمل و توسط ادرار ترشح می شود. در داخل روده کلسیم به اگزالات متصل شده و سبب دفع آن می شود و نمی گذارد اگزالات جذب شود. اینکه می گویند افرادیکه سنگ کلیه دارند کلسیم و از جمله لبنیات مصرف نکنند، باور نادرستی است. در حقیقت اگر افرادیکه دارای سنگ اگزالات کلسیمی هستند، مواد لبنی و کلسیم استفاده نکنند، میزان سنگ سازی در آنها افزایش می یابد و در ضمن دچار پوکی استخوان نیز می شوند. توصیه می شود که این بیماران در روز حداقل 800 میلی گرم کلسیم مصرف نمایند. یک فنجان شیر کم چرب حاوی 300 میلی گرم کلسیم است. سایر فراورده های لبنی مثل ماست نیز سرشار از کلسیم می باشند. بعضی افراد به لاکتوز شیر حساسیت دارند، اینگونه افراد باید از آب پرتقالی که به آن کلسیم اضافه شده است، استفاده کنند. افرادیکه دارای سنگ کلیه هستند اگر می خواهند از مکملهای کلسیم استفاده کنند، باید آنرا همزمان با مصرف اگزالات مصرف نمایند (وعده های غذائی).
تاثیر اگزالات بر تشکیل سنگ کلیه چیست؟
مواد غذائی و آشامیدنی زیادی حاوی اگزالات هستند، ولی فقط تعداد اندکی از آنها اگزالات ادرار را زیاد می کنند، مهمترین آنها عبارتند از:
• اسفناج
• ریواس
• آجیل
• غلات
اجتناب از این غذاها میزان اگزالات ادرار را کم می کند. همچنین خوردن مواد غذائی حاوی کلسیم مثل لبنیات، میزان اگزالات ادرار را کم می کند. کلسیم به اگزالات موجود در دستگاه گوارش متصل شده و آنرا دفع می کند.
اثر مکملها بر تشکیل سنگ کلیه چیست؟
مکملهائی که حاوی ویتامین C یا D هستند ممکن است در تشکیل سنگ دخیل باشند. ویتامین C همان آسکوربات است که در بدن تبدیل به اگزالات می شود. افرادیکه دارای سنگ کلیه هستند، نباید در روز بیش از 500 میلی گرم ویتامین C مصرف کنند. مکملهای کلسیمی باید با وعده های غذائی مصرف شوند تا به اگزالات متصل شده و دفع شوند. فردیکه دارای سنگ کلیه است، قبل از مصرف هر نوع مکمل و مواد معدنی باید با پزشک مشورت نمایند.
وزن بدن چه نقشی در تشکیل سنگ کلیه دارد؟
بررسیها نشان داده اند که چاقی میزان سنگهای اسید اوریکی و کلسیمی را زیاد می کند. اینکه کاهش وزن خطر سنگ سازی را نیز کم می کند یا نه، مشخص نیست. وزن آیده آل، غذای سالم و ورزش، خطر سنگ کلیه را کم می کند.
آیا متخصص رژیم غذائی می تواند برای پیشگیری از تشکیل سنگ کمک کند؟
جواب مثبت است. ابتدا باید پزشک بررسیهای خود را کامل کند و علت سنگ سازی بیمار مشخص شود، پس از آن متخصص رژیم غذائی می تواند دستورات لازم را بدهد.
یک بیمار مبتلا به سنگ کلیه باید سئوالات زیر را از پزشک خود بپرسد؟
• من چه نوع سنگی دارم؟
• چه مقدار مایعات باید در روز مصرف کنم؟
• چه مقدار پروتئین و چه نوع پروتئینی را باید در روز مصرف کنم؟
• آیا من به میزان کافی کلسیم در روز مصرف می کنم؟
• آیا شما می توانید یک متخصص رژیم غذائی را که در زمینه پیشگیری از سنگ کلیه تبحر دارد معرفی نمائید؟
• آیا من برای جلوگیری از تشکیل سنگ کلیه نیاز به مصرف داروی خاصی دارم؟
نکاتی که باید به خاطر داشته باشید؟
• رژیم غذائی فقط یکی از چندین فاکتوری است، که تشکیل سنگ کلیه را تحت تاثیر قرار می دهد.
• انواع مختلف سنگ کلیه نیازمند رژیم غذائی متفاوت برای پیشگیری از تشکیل مجدد سنگ هستند.
• مهمترین کاری که یک نفر می تواند برای پیشگیری از تشکیل سنگ کلیه انجام دهد، مصرف مقادیر زیادی مایعات است.
• فردی که سابقه سنگ کلیه داشته است، بایستی به میزان کافی مایعات مصرف کند تا حداقل میزان ادرار روزانه وی دو لیتر باشد.
• رژیم غذائی که حاوی مقدار زیادی نمک یا سدیم است، میزان کلسیم ادرار و تشکیل سنگهای کلسیمی را زیاد می کند.
• کاهش دادن مصرف نمک بهتر از کاهش مصرف کلسیم است.
• غذاهای سرشار از پروتئین حیوانی مثل گوشت، تخم مرغ و ماهی دارای پورین زیاد هستند و خطر تشکیل سنگهای کلسیمی و اسید اوریکی را زیاد می کنند.
• مصرف کلسیم با مواد غذائی ضمن کمک به جلوگیری از تشکیل سنگ، سبب حفظ سلامتی استخوانها نیز می شود.
• بعد از اینکه پزشک بررسیهای خود را کامل کرد و علت سنگ سازی مشخص شد، متخصص رژیم غذائی دستورات لازم را برای شما خواهد داد.

تصاویر: 

نظر کاربران

  • از فرم زیر برای ثبت دیدگاه خود استفاده بفرمایید.
  • مسئولیت محتوای دیدگاه کاربران بر عهده ی خود آنان می باشد.
سهیلا
عالی بود
رضوانه
کامل بود.
مرسی، عالی بود.
در عین کامل بودن بسیار مفید و قابل استفاده بود.
بحث سنگ کلیه و راه های درمان آن جزء اطلاعات ضروری هر شخص است و این مبحث در اینجاخیلی عالی و تخصصی مطرح شده است. ممنونم
با سپاس فراوان از تلاش های شما عزیزان
عالی مفید قابل استفاده ممنون
ناصر حفظ اله
بسیار عالی بود از جناب آقای دکتر سپاسگزارم
كوشكي
بسيار عالي بود
دکتر عطایی-سید ناصر
بسیار خوب و مفید بود با تشکر از شما همکاران محترم
فاطمه
عالی بود
در هیچ سایتی اینقدر جامع در مورد سنگ کلیه ندیدم...فوق العاده بود...پاینده و پیروز باشید.
سید داوودی
خیلی عالی بود انشاالله علم پزشکی روز به روز ترقی کنه ممنون

نظر خود را در مورد این مطلب از طریق فرم زیر بنویسید